NASA ve NOAA’nın geçtiğimiz gün açıklamış olduğu ölçümler, Antarktika üstündeki ozon deliğinin son 10 senenin en büyük boyutlarına ulaştığını ortaya koydu. 18 Eylül’de 27,1 milyon kilometrekareye ulaşan ozon deliği, 1979 senesinde süregelen uydu gözlemlerinden bu yana kaydedilen 48 senelik devrin en büyük yedinci mevsimsel ozon deliği olarak kayıtlara geçti. 7 Eylül-13 Ekim tarihleri arasındaki averaj büyüklük ise 25 milyon kilometrekare olarak hesaplandı.
TARİHİ REKOR
Geçen yıl ozon deliğinin en geniş günlük alanı 22,86 milyon kilometrekare olarak ölçülmüştü. Bu yıl aynı kıymet 27,1 milyon kilometrekareye yükselerek ortalama yüzde 18,5 arttı. Mevsimsel averajlarda ise 2025 senesinde 18,71 milyon kilometrekare olan alan, 2026’da 25 milyon kilometrekareye çıktı. Böylece yalnızca bir yılda ortalama 6,3 milyon kilometrekarelik genişleme yaşandı. NASA’nın verilerine nazaran bu yıl ölçülen en geniş günlük alan, Eylül 2000’de kaydedilen zamanı günlük rekorun ortalama yüzde 90’ına karşılık geliyor.
Amerikan Çevre Koruma Ajansı’nın verilerine nazaran Antarktika’daki ozon deliğinin etkili olduğu dönemlerde, bazı bölgelerde yüzeye ulaşan UV-B radyasyonu düzgüsel seviyelerin iki katına çıkabiliyor.
KANSER RİSKİ ARTIYOR
Ozon tabakası, atmosferin ortalama 15 ila 35 kilometre yüksekliğinde yoğunlaşarak Güneş’ten gelen zararı olan ultraviyole ışınlarının mühim bölümünü engelliyor. Tabakanın incelmesi, bilhassa UV-B ışınlarının yeryüzüne daha çok ulaşmasına niçin olabiliyor. Bu ışınlar hücrelerin DNA yapısına zarar vererek cilt kanseri, katarakt ve bağışıklık sistemi üstünde negatif etkilere yol açabiliyor. Dünya Sıhhat Örgütü’nün bilimsel değerlendirmelerinde, ozon miktarının küresel ölçekte yüzde 10 azalmasının yılda ortalama 300 bin ek melanom dışı cilt kanseri ve 4 bin 500 ek melanom vakasına yol açabileceği tahmin ediliyor.
DENİZLER TEHLİKEDE
Ozon tabakasındaki incelmenin tesirleri yalnızca insan sağlığıyla sınırı olan değil. Artan ultraviyole ışınım, bilhassa Antarktika çevresindeki Cenup Okyanusu’nda yaşayan mikroskobik canlılar açısından risk oluşturuyor. Denizlerdeki gıda zincirinin temelini oluşturan fitoplanktonların fotosentez faaliyetleri, yüksek UV-B maruziyetinden negatif etkilenebiliyor. Bu durum, fitoplanktonlarla beslenen öteki canlıları da dolaylı olarak etkileyebiliyor. Ultraviyole radyasyonun artması bazı nebat türlerinde büyümeyi, yaprak gelişimini ve fotosentez verimliliğini de azaltabiliyor. Sadece etkinin büyüklüğü nebat türüne, ışınımın şiddetine ve maruziyet süresine nazaran değişiyor. Uzmanlar, ozon tabakasının zayıflamasının tarımsal üretim, deniz ekosistemleri ve naturel yaşam açısından uzun vadeli sonuçlarının yakından izlenmesi icap ettiğini vurguluyor.
RÜZGARLAR ETKİLİ
NASA ve NOAA’ya nazaran 2026 yılındaki muhteşem genişlemenin arkasında Antarktika çevresinde oluşan kuvvetli kutup girdabı bulunuyor. Polar vorteks olarak malum bu atmosferik yapı, Cenup Kutbu üstündeki soğuk havayı bölgede hapsederek ozon yitirilmesine uygun koşulların daha uzun süre devam etmesine yol açıyor. Düşük sıcaklıklarda oluşan kutup stratosferik bulutları, atmosferdeki klor ve brom içeren kimyasalların ozonu parçalayan tepkimelere katılmasını kolaylaştırıyor.
İYİLEŞME 2066’DA!
Ozon tabakasının korunması amacıyla 1987 senesinde kabul edilen Montreal Protokolü, ozona zarar veren kimyasalların üretimini ve kullanımını mühim seviyede sınırlandırdı. NASA ve NOAA’nın verilerine nazaran Antarktika stratosferinde ozona zarar veren maddelerden meydana gelen klor miktarı, geçmişte ulaşmış olduğu en yüksek düzeye kıyasla ortalama üçte bir oranında azaldı. Bilim adamları, internasyonal önlemler alınmasaydı 2026 yılındaki ozon deliğinin 1,6 ila 3,2 milyon kilometrekare daha büyük olabileceğini hesaplıyor. Boğaziçi Üniversitesi Fizik Kısmı Öğretim Üyesi ve iklim bilimci Prof. Dr. Levent Kurnaz ise ozon tabakasına ilişkin tehlikenin hemen hemen tamamen ortadan kalkmadığını belirterek, “Atmosfere salınan zararı olan gazlar onlarca yıl tesirini sürdürebiliyor. Bugün alınan önlemlerin neticelerini görmek için 20, 30, hatta 40 yıl beklemek gerekiyor” diyor.
