Küresel enerji ticaretinin kalbi sayılan Hürmüz Boğazı’nda cenk sonrası oluşan yeni seviye, deniz taşımacılığında fiili bir “ücretli geçiş sistemi” yarattı. İran’ın kontrolünde ortaya çıkan bu hatta, artık bazı tankerler için 2 milyon dolara varan ödemeler alınıyor. Internasyonal hukuku zorlayan bu yeni model, enerji piyasalarından jeopolitiğe kadar geniş bir tesir alanı yaratıyor. ABD ile İran içinde varılan geçici ateşkesin peşinden Tahran yönetimi, boğazdan geçen vapur trafiğini sıkı şekilde denetim altına alırken günlük geçiş sayısı ortalama bir düzine gemiyle sınırlandırılırdı. Geçişler İran Devrim Muhafızları’nın (IRGC) denetimine bağlandı. Bu izin sürecinde geçiş tutarı, geminin ebatlarına ve taşımış olduğu yüke bakılırsa belirleniyor. Koridorun iyi mi çalmış olduğu ile ilgili detaylar da ortaya çıkmaya başladı.
Armatörler ve brokerlar İran tarafıyla geçiş koşullarını görüşüyor. (Fotoğraf: AA)
ÖZEL BİR HAT
Gemiler artık internasyonal deniz yolunu direkt kullanmak yerine, İran kıyılarına yakın hususi bir koridordan geçiyor. Bu hat, Hürmüz Boğazı’ndaki Keşm ve Larak adaları arasından geçiyor ve İran tarafınca “güvenli rota” olarak tanımlanıyor. Geçiş süreci birkaç aşamadan oluşuyor. Bu aşamalardan ilki ön görüşme. Armatörler ve brokerlar İran tarafıyla geçiş koşullarını görüşüyor. Hemen sonra ödeme aşamasına geçiliyor. Ücretler bir çok vakit Çin yuanı yada kripto para ile yapılıyor. Ödemenin peşinden onay süreci başlıyor ve IRGC, geminin geçmiş olmasına izin veriyor. Gemiler Devrim Muhafızları’nın refakatinde belirlenen dar koridoru izliyor. Bu süreçte İran, bir tek transit tutarı değil; güvenlik, eskort ve yönetimsel işlem kalemlerini de “hizmet”e dahil ediyor.
KİMLER GEÇEBİLİYOR?
İran’ın uyguladığı sistem tüm gemilere eşit uygulanmıyor. Körfez’de üç katmanlı bir yapıdan söz ediliyor. Buna bakılırsa İran yada bağlaşık ülke gemileri, parasız ya da düşük ücretli geçiş yapabiliyor. Yansız olarak görülen ülkeler ise müzakereyle belirlenen bir ücret ödemek zorundalar. ABD ve müttefiklerine yakın ülkeler ise ya direkt engelleme ya da devasa yükseklikte maliyetle geçiş yapabiliyor. Bu durumun, küresel ticarette yeni bir periyodu işaret etmiş olduğu belirtiliyor.
TRAFİK AZALDI
Harp öncesinde günde 100’den fazla geminin geçmiş olduğu Hürmüz Boğazı’nda trafik keskin halde azaldı. Bazı günlerde geçiş sayısı tek hanelere kadar düşerken, bu durum enerji akışında ciddi aksamalara yol açtı. Buna karşın belirli sayıda vapur yeni sisteme uyum sağlayarak geçiş yapmayı sürdürüyor. Son haftalarda onlarca geminin İran’ın belirlediği rotayı kullanarak boğazı geçmiş olduğu bildiriliyor.
YENİ GELİR KAPISI
Uzmanlara bakılırsa bu sistem, İran için yalnızca bir güvenlik önlemi değil, bununla beraber yeni bir ekonomik vasıta. Hürmüz Boğazı’ndan geçen küresel petrolün ortalama yüzde 20’si dikkate alındığında, bu ücretlendirme modeli milyarlarca dolarlık gelir potansiyeli yaratıyor. Tahminlere bakılırsa sistem tam kapasite çalışırsa İran’ın senelik 7–8 milyar dolar civarında ek gelir elde etmesi mümkün.
İran’ın senelik 7–8 milyar dolar civarında ek gelir elde edebileceği belirtiliyor.
HUKUKA AYKIRI
Sadece “2 milyon dolarlık hat”, hukuki tartışmayı da bununla beraber getiriyor. Internasyonal deniz hukukuna bakılırsa organik boğazlardan geçiş özgür olması ve ücretlendirme yapılmaması gerektiği belirtiliyor. ABD ve Avrupa ülkeleri, İran’ın uygulamasını “yasadışı” olarak nitelendirirken; Tahran ise cenk koşulları ve güvenlik gerekçelerini öne sürüyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
